كتابهای رایگان دانلود كنید

میرزه علی اكبر صابیر

میرزه علی اكبر صابیر

علی اكبر زین العابدین اوغلو طاهرزاده ١٨٦٢ اینجی ایل مایین ٣٠دا آنادان اولموشدور. آتاسئ كیچیك باقّال دۆكانئ اولان دیندار بیر كیشی ایدی و علی اكبری گله جكده روحانی گؤرمك ایسته ییردی.بونا گؤره اوغلو سككیز یاشینا چاتاندا اونو مولّاخانایا قویموشدو.

مولّاخانادا شاگیردلرین ایلك وظیفه سی قورآنئ اوخوماق ایدی.آنجاق علی اكبر قورآنئ اوخویوب باشا وورمادان یازئ یازدیغئ اۆچۆن مولّاسئ طرفیندن فالاققایا سالینیب دؤیۆلمۆ شدۆ.اونو سیخان یالنیز مولّاخاناداكئ دؤزۆلمز قانون- قایدالار، ماراقسیز كئچن درسلر ایدی.ائوده آتا و آناسئ سككیز یاشلئ اوغوللارینئ اوروج توتماغا،ناماز قیلماغا مجبور ائدیردیلر.صابیرین اوشاق واختئ یازدیغئ اۆچ میصراعلیق ایلك شعرینده بو آجئ حقیقت چوخ تأثیرلی ایفاده اولونور:

توتدوم اوروجو ایرمضاندا،

قالدئ ایكی گؤزۆم قازاندا،

مولّادا دؤیۆر یازئ یازاندا.

صابیر١٢ یاشینا قدر مولّاخانادا اوخوموش،سونرا مشهور شاعیر سیّد عظیمین آچدیغئ یئنی اوصوللو مكتبه كئچمیشدی.بو مكتب اونون اۆچۆن فایدالئ اولموش،خۆصوصیله بیلیگی نین و شاعیرلیك ایستعدادئ نین اینكیشافینا كؤمك ائتمیشدیر.مۆعلّیم علی اكبره فارس دیلیندن شعرلر ترجۆمه ائتدیریر،سونرا بو ترجۆمه لری اوخویوب اونا مصلحتلر وئریر،مكتبلی شاعیرین یارادیجیلیق هوسینی آرتیریردئ.

سیّد عظیم اؤز شاگیردی نین ترجۆمه لری ایله برابر،اورژینال شعرلرینی ده اوخویوب رداكته ائدیرمیش.لاكین بیر- ایكی ایل سونرا آتاسئ علی اكبری تحصیلدن آییریب اؤز دۆكانیندا كؤمكچی ایشله دیر.آنجاق علمه و ادبیّاتا هوسی  سؤنمه ین گنج یئنه اوخویوب یازما غیندا داوام ائدیر.دوستو عابّاس صحّتین یازدیغینا گؤره،صابیر آلیش – وئریشدن زیاده اوخویوب – یازماغا هوس گؤستردیگی اۆچۆن آتاسئ حیرصله نیب تئز – تئز اونو مزمّت ائدیرمیش.حتّی بیر دفعه شعر دفترینی ده جیریبمیش.

آتاسئ نین بو حركتی گنج صابیره آغیر تأثیر ائتسه ده،اونو مۆطالیعه دن و شعر یازماقدان چكیندیره بیلمیر.عكسینه،بو مۆناسیبتده یازدیغئ بیر قیطعه سینده او،شعر دفتری نین آتاسئ طرفیندن جیریلماسینا جاواب اولاراق شاعیر لیكدن ال چكمه یه جگینی، آتاسئ اونو بیر ده اینجیدرسه، شاما خیدان چیخیب گئده جه یینی قئید ائدیر.

دوغرودان دا،صابیر آتاسئ نین وئردیگی عذاب – اذیّتدن خیلاص اولماق اۆچۆن ١٨٨۵اینجی ایلده زیارت آدئ ایله سیاحته چیخیب،اورتا آسیایا،اورادان دا ایرانا گئدیر.او،سبزوار، نیشابور ،سمرقند،بخارا و باشقا شهرلری گزیر.بیر طرفدن یئرلی فئوداللارین تالادیغئ بو یئرلرین یوخسوللوغو و جهالتی شاعیره آغیر تأثیر باغیشلاییرسا،او بیری طرفدن بو شهرلرده ترقّی پرور عالیم و یازیچیلارلا گؤرۆشۆب تانیش اولور.

ایلك سفریندن قاییداندان سونرا ١٨٨٧اینجی ایلده او،قوهوملاریندان اولان بلورنسا آدلئ قیزلا ائوله نیر.اون بئش ایل عرضینده اونون ٨قیزئ،بیر اوغلو دنیایا گلمیشدیر.بئله بؤیۆك عاییله صاحیبی اولماق صابیرین وضعیّتینی اولدوقجا چتینلشدیرمیشدی.باشقا بیر صنعتی اولمایان شاعیر عاییله سینی دولاندیرماق اۆچۆن صابون بیشیریب ساتیر،عاییله سینی چوخ چتینلیكله دولاندیریردئ.بونا باخمایاراق او، یئنه دؤورۆنۆن قاباقجیل ضیالیلارئ ایله علاقه ساخلاییر،بدیعی یارادیجیلیقلا مشغول اولوردو.

١٩٠٢اینجی ایلده باش وئرمیش دهشتلی زلزله شهری تار – مار ائتمیشدی.یانغین نتیجه سینده شهرده یۆزلرجه عیمارت یانیب كۆله دؤنمۆش،اهالی نین چوخ قیسمی ائوسیز – ائشیكسیز ،قورو یئرده قالمیشدئ .بو زامان صابیرین ائوی ده داغیلمیشدئ.شاعیر تك باشینا بؤیۆك بیر چتینلیكله عاییله سی اۆچۆن مۆوقتی بیر داخما دۆزلتمیشدی.

خاطیره لرده دئییلیر كی،چوخ فداكار، قایغیكئش ،مئهریبان عاییله باشچیسئ اولان صابیر اوشاقلارئ نین یالنیز مادّی ائحتیاجینئ دئییل، معنوی راحاتلیق و ترققیسینی ده تأمین ائتمه یه چالیشمیشدیر.او آروادینئ و قیزینئ ساوادلئ گؤرمك ایسته ییر،اونلارا الیفبا اؤیره دیرمیش.شاعیرین قیزئ سریّه سونرالار یازیردئ كی،حیاتئ نین اولدوقجا آغیر، سیخینتیلئ كئچمه سینه باخمایاراق،آتام خوش اۆزلۆ، ظارافاتچئ،صمیمی ایدی.

١٩ اونجو عصرین سونو،٢٠اینجی عصرین ایلك ایللرینده آغیر عاییله قایغیسئ چكن صابیر شعردن بیر قدر اوزاقلاشسا دا،تامام آیریلمامیشدئ. ١٩٠١اینجی ایلده شاماخئ یا قاییدان عابّاس صحتین بو زامان اونو معنوی جهتدن بؤیۆك كؤمه یی ده یمیشدی. اونلار بوش واتلاریندا شاماخئ نین او زامانكئ ضیالیلاریندان آغا علی بیك ناصح و محمّد طراحلا كیچیك بیر ادبی مجلیس دۆزه لدیب،آخشاملار كلاسیك شاعیرلرین و یا اؤزلری نین شعرلرینی اوخویوب تحلیل و موذاكیره ائدیردیلر.

٢٠اینجی عصرین اوّلریندن باشلایاراق صابیرین شعرلری مطبوعات صحیفه لرینده گؤرۆنۆر. ١٩٠٣اۆنجۆ ایلده "شرقی روس" قزئتینده اونون شعری چاپ اولونور.بیر قدر سونرا ایسه او، "حیات" قزئتینده شعر چاپ ائتدیریر.١٩٠٦ اینجئ ایلده "مولّانصرالدین" ژورنالئ نین اؤز آرزولارینا مۆوافیق حقیقی بیر خالق ژورنالئ كیمی قارشیلاییب اونون ان سئویملی شاعیری،ان فعال مۆاللیفلریندن بیری اولدو.

بو زاماندان جلیل ممدقولوزاده ایله صابیر آراسیندا قیریلماز دوستلوق مۆناسیبتلری یاراندئ.هر ایكی صنعتكار امكچی خالقین قانینئ سوران ظالیملره،یالتاقلارا،ساتقین ضیالیلارا سارسیدیجئ ضربه لر ووروردو.بۆتۆن بونلارین نتیجه سی اولاراق صابیر اؤزۆنه چوخلو دوست قازاندیغئ كیمی،دۆشمن ده قازانمیشدئ. شعرلرینی قیزیل ایمضالارلا یازماسینا باخمایاراق،ایستر شاماخئ دا و باكیدا،ایسترسه ده آذربایجانین باشقا یئرلرینده و ایراندا بیر چوخ ایرتیجاعچیلار شاعیرین اثرلرینی پیسله ییر،اونون یازدیغینئ اوخویانلارئ كافیر اعلان ائدیردیلر.

١٩٠٧اینجی ایلین اوولرینده صابیر صابون بیشیریب ساتماقدان ال چكیب، مطبوعات و معاریف ساحه سینده چالیشماق،شعر یارادیجیلیغینئ داها مۆنتظم داوام ائتدیرمك قرارینا گلیر.او باكئ یا گئدیب بیر مۆددت "ایرشاد" قزئتی نین رداكسیاسیندا كورئكتور ایشله ییر و مۆعللملیك ایمتیازئ الده ائتمه اۆچۆن ایمتاحان وئرمه یه حاضیرلاشیر.بو آرادا قوری(Qori) مۆعللیملر سمیناریاسیندا ایشله ین مۆعللیم دوستلاریندان بیر نئچه فرحلی مكتوب آلیر.همین مكتوبلاردا دئییردی كی، یاخین زامانلاردا سمیناریانین آذربایجان شؤعبه سینده مۆعللیم یئری بوشالاجاقدیر.دوستلارئ شاعیره همین یئری توتماق اۆچۆن تشببوث ائتمه یی مصلحت گؤرۆر و بو ایشده اونا كؤمك ائده جكلرینی بیلدیریر.

١٩٠٨اینجی ایل آپرئلین ١١ده باكئ قوبئرنیا روحانی ایداره سینده ایمتاحان وئرن شاعیر مایین ٧سینده تیفلیسه گئدیب،قافقاز شیخ الاسلامئ ایداره سیندن آنادیلی و شریعت مۆعللیمی دیپلومو آلیر.لاكین قوری دن آلدیغئ بیر مكتوبدان سونرا او،سمیناریادان اۆمیدینی كسمه لی اولور.بیر مۆددت شاعیر شاماخئ مكتبلریندن بیرینده كؤمكچی مۆعللیم صیفتیله درس دئییر.مۆعللیم یولداشلارئ اونون درین بیلیك و پئداقوژی اوستالیقلا وئردیگی درسلری چوخ بیه نیرلر.

همین ایلین سنتیابر آییندا صابیر چوخدان آرزولادیغئ "اۆمید" مكتبینی آچماغا مووفّق اولور.بو مكتبده ٦٠-آ قدر شاگیرد اوخویوردو. یئنی اۆصولدا اولان باشقا مكتبلردكی كیمی بورادا دا شاگیردلر صندلی ده اوتورور، یانی وسائطلردن ایستیفاده ائدیردیلر.مكتبده آنادیلی ،فارس دیلی،حئساب، وغرافیا و طبیعته داییر معلومات وئریلیر،قورآن و شریعت درسلری تدریس ائدیلیردی.

١٩١٠اونجو ایلین اوولرینده صابیر باكئ یا ایشلمه یه گئدیر.اوولجه "زنبور" ژورنالئ نین رداكسیاسیندا چالیشیر.آز سونرا بالاخانئ مكتبینده بؤیۆك هوسله درس دئمه یه باشلاییر.مۆعللیملیگی ایله برابر،شاعیر بالاخانئ نفت معدن لرینده ایشله ین فهله لرله،یئرلی اینقیلابچیلارا یاخینلاشاراق،اونلارین آچدیقلارئ "نور" كیتابخاناسئ نین فعال عۆضوو اولور.او ایلین یازیندان صابیر باكئ دا چیخان "گۆنش"و "حقیقت" قزئتلری نین رداكسیاسیندا ایشله ییر."گۆنش" قزئتی هر هفته نین جۆمعه گۆنۆ "پالاندوز" سرلؤوحه سی ایله گۆلۆش صحیفه سی بوراخیردئ. صابیر بو صحیفه ده "نیزه دار" و "چووالدوز" ایمضالارئ ایله مۆنتظم صورتده ایفشاچئ اثرلر چاپ ائتدیریر. شاعیر عینی زاماندا "مولّانصرالدین" ه ده یازماقدا داوام ائدیر.

آیلارلا ائحتیاج ایچینده،ایشسیز،عذاب – اذیتله دولانان بؤیۆك شاعیر ١٩١٠اونجو ایلین آخیرلاریندا جیگر خسته لیگینه توتولوب، شاماخئ یا قاییدیر.١٩١١اینجی ایلین مای آییندا او،مۆعالیجه اۆچۆن تیفلیسه گئدیب، دوستو جلیل ممدقولوزاده نین ائوینده یاتیر. "مولّانصرالدین" ین امكداشلارئ شاعیره بؤیۆك قایغئ كئشلیك گؤستر یرلر.خسته لیگی نین گئتدیكجه شیددتلندیگینه باخمایاراق،صابیر یئنه شعر یازماغا داوام ائدیر،یئنی – یئنی تازیانه لر اۆزه رینده ایشله ییر، "مولّانصرالدین" ژورنالئ نین رداكسیا ایشلرینه یاخیندان كؤمك ائدیر.

اییون آییندا حكیملر شاعیره جرّاحیه عملیاتئ آپارماغئ تكلیف ائدیرلر.لاكین خسته بونا راضئ اولمور.او،شاماخئ یا قاییدیر.آخیر گۆنلریندن بیرینده شاعیر دئییر:

ایسته رم اؤلمه یی من،لئیك قاچارمندن اجل،

گؤر نه بدبختم،اجلدن ده گره ك ناز چكم!

"مولّا نصرالدین" ژورنالئ ١٩١١اینجی ایل ١٤ اۆنجۆ ساییندا خسته شاعیره مادّی یاردیم ائتمه یه چاغیران بیر اعلان درج ائدیر.بو اعلاندان سونرا روسیانین و شرقین بیر چوخ شهرلریندن اونلارلا اوخوجو بؤیۆك خالق شاعیرینه محبّت و حؤرمت علامتی اولاراق "مولّا نصرالدین" ین عۆنوانینا اعانه گؤنده ریرلر.

خسته لیگی نین چوخ شیدّتلندیگینی و اونا باشقا بیر علاج اولمایاجاغینئ گؤرن شاعیر جرّاحیه عملیاتینا راضئ اولوب،اییولون ٨ده باكئ یا گلیر.لاكین آرتیق حكیملر جرّاحیه نین ده هئچ بیر فایدا وئرمه یه جگینی سؤیله یه رك،اونا تئز شاماخئ یا قاییتماغئ مصلحت گؤرۆرل رژورنالیست قاسیموف خسته شاعیرله باكیدان سون گؤرۆشۆنۆ خاطیرلایاراق یازیر: "...قزئتده یازارسان،صابیر دئییردی كی،من وۆجۆدومدا اولان اتیمی خالقیمین یولوندا چۆرۆتدۆم.اگر عؤمۆر وفا ائتسه یدی، سۆمۆكلریمی ده خالقیمین یولوندا قویاردیم".

١٩١١اینجی ایل اییولون ١٢ده،حیاتئ نین و یارادیجیلیغئ نین ان پارلاق بیر واختیندا صابیر وفات ائدیر.شاعیرین جنازه سی شاماخیدا "یئددی گۆنبز قبریستان"یندا دفن اولونور.

صابیرین خاطیره سینه حؤرمت علامتی اولاراق وفاتیندان بیر ایل سونرا،١٩١٢اینجی ایلده آروادئ بلورنساء خانیم، دوستلارئ عابّاس صحت و م.محمود بیك اوفون سعی ایله اونون شعرلری "هوپ هوپ نامه" آدئ ایله چاپ اولوندو.اوخوجولار كیتابئ حرارتله قارشیلادیلار. ایكی ایل سونرا خالقین اعانه سی ایله "هوپ هوپ نامه"نین ایكینجی،داها موكمّل نشری بوراخیلدئ.

سووئت حاكیمیّتی ایللرینده صابیر ایرثینه ماراق گؤرۆلمه میش درجه ده آرتدئ، "هوپ هوپ نامه" بؤیۆك تیراژلا بیر نئچه دفعه چاپ اولوندو.

صابیر بدیعی یارادیجیلیغا كیچیك یاشلاریندا، سیدعظیم شیروانی نین مكتبینده اوخودوغو زامان باشلامیش ، ایلك شعرلرینی شرقین سعدی، فضولی كیمی بؤیۆك كلاسیكلری نین تأثیری ایله یازمیشدیر.بو اثرلر لیریك اۆسلوبدا و اساساً غزل ژانریندادیر. باشقا آذربایجان صنعتكارلارئ كیمی، صابیرین ده غزللری نین آنا خطّی محبت دویغولارئ نین تصویر و ترنّۆمۆدۆر.

صابیرین لیریك قهرمانی عاشیق دیر.او، سئوگیلیسی حاققیندا اورتا عصر پوئزیاسیندان تانیدیغیمیز عاشیقلرین دیلی ایله دانیشاراق اؤز دردلرینی، حسرتینی ناغیل ائدیر،آیریلیقدان، هیجراندان،سئوگیلی نین رقیبه اویما سیندان شیكایتله نیر.

بو غزللرین مضمونو كیمی،بدیعی تصویر و ایفاده واسیطه لری ده اورتا عصر شعریندن چوخ ایشله نن،حتّی بیر قیسمی ثابیتلشمیش سؤز و ایفاده لردن عیبارت ایدی.عاشیق چوخ واخت اؤزۆنۆ مجنونلا،سئوگیلیسینی ایسه لئیلی ایله مۆقاییسه ائدیردی. پروانه، شمع كیمی اوبرازلاردان،آدم،ضؤحّاك،ب ابیل كیمی افسانوی و جوغرافی آدلاردان تئز – تئز ایستیفاده اولونوردو.

شاعیرین یئتكین واختیندا ١٩اۆنجۆ عصرین آخیرئ،٢٠اینجی عصرین اوّلینده یازدیغئ لیریك شعرلرین بیر قیسمی ایجتیماعی مؤوضو عدادیر.محبّت و گؤزللیك دۆنیاسیندا یاشایان عاشیق دن فرقلی اولاراق،بوراداكئ لیریك قهرمان مۆباریزه مئیدانیندا چارپیشان مۆدریك و آتشین وطنداشدیر .اونون آرزوسو "دلبری حوریّته" چاتماقدیر.مؤوجود جمعیّتین ضیدیّتلرینی دریندن باشا دۆشن بو قهرمان اۆچۆن حیات زیندان دیر:

من بئله اسرارئ قانا بیلمیرم،

قانماز اولوب دایانا بیلمیرم.

نئیله مه لی،گؤز گؤرور،عاغلیم كسیر

من گونشی گؤیده دانا بیلمیرم.

شاعیره گؤره دۆنیادا اینسان یا عوام اولمالئ،شعورسوز،ایدراكسیز، دویغوسوز بیر عؤمۆر كئچیرمه لی،یا دا مۆباریزه آپارمالئ، حقیقی حیاتا چاتما لیدیر.صابیرین لیریك قهرمانئ مین بیر عذاب و اذیته دۆشسه ده، شعور لو،مۆباریز بیر حیات كئچیرمه یی اۆستۆن توتور.شعور،دۆشۆنجه ،دویغو ایسه اونون نظرینده حیات،آزادلیق، خوشبختلیك اوغروندا مۆباریزه اونون اۆچون اساس عامیل لردندیر.

صابیرین ساتیریك اۆسلوبو بیردن بیره فورمالاشمامیشدیر.بو نؤقطه یه چاتانا قدر او،اوزون بیر حاضیرلیق مرحله سی كئچمیشدیر.هله چوخ – چوخ اوّللر گنج شاعیر مۆرتجع آداملارلا،گئریلیك و مؤوهۆماتا تنقیدی یاناشماغا باشلامیشدئ.١٩٠۵اینجی ایل اینقیلابئ ایسه صابیرین دۆنیا باخیشیندا و بدیعی یارادیجیلیغیندا اساسلئ دؤنۆش عمله گتیرمیشدیر. شاعیر اینقیلابی حركاتا رغبت بسله مك،اؤزۆنه مخصوص اۆسلوبدا ایده یالار تبلیغ ائتمك درجه سینه یۆكسلمیشدیر.

صابیرین بدیعی فورما ساحه سینده ده بؤیۆك بیر نوواتور سویّه سینه قالدیران،اونون اثرلرینی دموكراتیك بدیعی فورمانین پارلاق تیمثالینا چئویرن یئنه همین تاریخی دؤور – ١٩٠۵اینجی اینقیلابئ اولموشدور.

١٩٠۵اینجی ایلین شعورلاریندا عمله گتیردیگی یئنیلیگه،سوسیال و میللی اویانیشا سئوینن صابیر ایرتیجاعچیلارین بو تاریخی اینكیشافدان ناراضیلیغئ گؤرۆب اونلارئ ایستهزالئ گۆلۆشله قارشیلاییردئ.بو،شاعیرین اینقیلابی اؤزۆنه مخصوص بیر یول ایله آلقیشلا ماسئ، اونون تاریخی اهمیّتینی قیمتلندیرمه سی دئمك ایدی.

دؤورۆن ان جیددی سوسیال – سیاسی مۆناسیبتلرینی،مۆختلیف ایجتیماعی باخیشلا رئ چوخ جانلئ، حیاتی شكیلده،حتّی بیر چوخ حاللاردا معیشت صحنه لری ایله عكس ائتدیرن صابیرین فیكیر و خیالئ نین مركزینده خالق دوروردو.اثردن – اثره كئچه رك قۆوّتله نن،داییم یئنی معنا و ایفاده فورمالارئ آلان خالق مؤوضۆعسو ایدی.اؤزۆ ده بو مؤوضۆع مۆختلیف بدیعی اۆصوللارلا ایشلنمیشدیر.

اثرلری نین بیر قیسمینده صابیر زحمتكئشلرین قۆدرتلی مۆدافیعه چیلریندن بیری اولاراق بیلاواسیطه خالقئ اؤز حاققینئ باشا دۆشمه یه،بیرلشمه یه چاغیریر.او،امكچی اینسانا محبتینی آچیق بیلدیره رك، "بؤیۆكلرین" ، "زوربالارین" ظۆلمۆندن نیفرتله دانیشیر.بئله اثرلرینده او، فیكیرلری اؤز دیلیندن سؤیله ییر. اثرلری نین چوخوندا ایسه شاعیر ایستیثمار چئ صینیفلرین نۆماینده لرینی دانیشدیرماق اۆصۆلوندان ایستیفاده ائدیر.بئله اثرلرده منفی صورتین اؤزۆ عئیبلرینی اعتیراف ائدیب، داخیلی عالمینی آچیر.او اؤز سؤزلری ایله اوخوجونو اؤزۆنه گۆلدۆرۆر.باشدان – آیاغا كینایه و ایستهزا ایفاده ائدن بئله شعرلره "ساتیریك مونولوق" آدئ وئرمك اولار.

بو اثرلرده منفی تیپلری دۆشۆندۆرن اساس مسأله امكچی خالقدا عمله گلن ده ییشیكلیك،اونون فعال لاشیب سیاسی گئتدیكجه داها چوخ قاریشماسئ،داها چوخ قۆوّه،باجاریق الده ائتمه سیدیر.